Cz VI Kanał bydgoski i kanał górnonotecki

06.2. Zasadnicze zmiany gospodarcze w kulturze rolnictwa terenów

otoczenia Kanału Bydgoskiego i Kanału Górnonoteckiego,

m/i Łochowa i okolic.

  1. Aby nieurodzajny grunt bagienny mógł być rolniczo przydatny należało go wysuszyć budując sieć rowów melioracyjnych odpowiednio dostosowanych do istniejących strumieni i rzek.

  2. Aby zaprojektować i zrealizować właściwą gospodarkę rolną na danym obszarze należało przeprowadzić dokładne pomiary terenowe dla określenia poziomu wód w poszczególnych miejscach, w określonych porach roku oraz nanieść wyniki tych pomiarów na mapy ukształtowania pionowego terenu. W ten sposób wyodrębniono także te tereny, które uznano za nie nadające się do przekształcenia w grunty rolniczo przydatne.

  3. Za tereny nadające się do wykorzystania z punktu widzenia rolniczego uznano obszary otaczające Noteć, Kanał Bydgoski, następnie tereny przy jeziorze Gopło oraz wokół Inowrocławia.

  4. Fryderyk Wielki wprowadził system organizacyjny centralnego doradztwa i kontroli jakości. Na określony obszar terenu wyznaczeni byli doradcy rolni oraz gospodarki wodnej. Należało zmienić wiele dotychczasowych przyzwyczajeń.

  5. Doradcy rolni doradzali oraz także sprawdzali, czy zasiewy prowadzone były odpowiednią ilością ziarna na jednostkę powierzchni. Stwierdzono, że zbyt duży teren obsiewano zbyt małą ilością ziarna, zamiast ograniczyć się do mniejszej powierzchni o właściwej gęstości ziarna. Dokonywano doboru ziarna, sprowadzano je.

  6. Pilnowano prawidłowej gęstości nawożenia. Środki naturalne winny być stosowane o odpowiedniej ilości na hektar. Dotychczas rozrzucano nawóz na zbyt dużym terenie. Nawożenie nie było odpowiednio skuteczne.

  7. Zwracano uwagę na wzrost pogłowia bydła, aby uzyskać większą ilość nawozów naturalnych.

  8. Podkreślano potrzebę wprowadzenia chłodzenia przy produkcji masła.

  9. Sprowadzano na te tereny konie, aby podnieść na wyższy poziom hodowlę koni.

Brenckenhoff już w roku 1773 otrzymał większą ilość koni, które pozostały na tym terenie po budowie Kanału Bydgoskiego.

Kroniki wspominają o znacznie późniejszym darze króla dla terenów nadnoteckich, tj. 50 klaczy i 4 ogiery, z przeznaczeniem dla rozwoju hodowli stadnej.

  1. Zwalczano zwyczaje niektórych hodowców, którzy po prostu wylewali gnój zwierzęcy do rzeki, np. do Noteci, zamiast użyźniać nim glebę. Było to zjawisko powszechne wśród hodowców nie mających ziemi, nie będących rolnikami, a hodujących zwierzęta na wiosennych i jesiennych rozlewiskach Noteci. Noteć została potem „wyprostowana”, zakola przestały istnieć, bagniste tereny ulegały osuszeniu. Po masowych sprzeciwach i rozruchach, rząd postanowił pomóc doradczo i finansowo pasterzom w tworzeniu terenów rolnych, aby stali się rolnikami.

  2. Uczono gospodarki sianem, tj. suszenia trawy na zimę.

  3. Doradcy gospodarki rolnej uczyli melioracji, osuszania bagien, budowy rowów nawadniających i odwadniających. Zapoznawano rolników z konstrukcją zapór i zastawek. Dokonywano pomiarów poziomów. Pomagano w zaprojektowaniu sieci rowów.

  4. Wprowadzono racjonalną gospodarkę leśną. Zabroniono nieplanowanych wyrębów.

  5. Zadbano, aby sprowadzić ogrodników z Pfalzu (Palatynaty), z południowo zachodnich Niemiec, dla rozwoju produkcji owoców i jarzyn. Z Pfalz przywożono sadzonki, drzewa, krzewy, a szczególnie roślinność łąkową, bagnistą. Uczono produkcji łąkowej i warzywnej. Nie tylko dla konsumpcji własnej, ale dla gospodarki towarowej, na zarobek.

  6. W styczniu 1776 r. zmniejszono ilość świąt religijnych protestanckich w porozumieniu z kurią biskupią. Wg opinii króla – świętowano zbyt często.

  7. Król Fryderyk Wielki wprowadził pomoc - odszkodowania za plony zniszczone wskutek klęsk żywiołowych. Wg kronik pruskich (Westpreussen 1772 – 1827, 1928) król w jednym trudnym roku wydał pół miliona talarów na pokrycie szkód. Szczególnie dotyczyło to kosztów zaopatrzenia w nowe ziarno do zasiewów. Podkreślić trzeba dbałość króla o ścisłe wyliczanie strat z uwzględnieniem cen rynkowych.

  8. Król wprowadził elastyczne zasady polityki rolnej. Stosował regulację prawną na rynku zbóż w dbałości o to, aby wzrost cen nie groził głodem, a spadek cen nie groził upadkiem ekonomicznym gospodarstw. Rząd analizował zasiewy, przewidywał wynik żniw, obserwował ceny, interweniował. Skupywał zboże do magazynów rządowych, przy jego nadmiarze na rynku, aby ceny zbyt nie spadały. Gdy dobry okres się przedłużał, eksportował zboże, np. do Szwecji. Wpływał także okresowo na import z Polski.

  9. W Bydgoszczy z inicjatywy króla powstała szkoła rolnicza, na poziomie instytutu, mająca ścisły kontakt z wsiami. Z instruktażem, doradztwem wyjeżdżano także do rolników, w teren. Dobór roślinności na bagnistych terenach łąkowych, zastosowanie odpowiednich odmian roślin, traw, sprowadzanie nasion, było troską pracowników naukowych szkoły. Utrzymywano stały kontakt badawczy, rozwojowy z uczelniami niemieckimi.

Uwagi autorów

W Łochowie w roku 1890 powstał Bauernverein (Związek Rolników), mający kontakt ze szkołą w Bydgoszczy. Pamiętniki niemieckich łochowian wspominają, że wyjątkowo aktywnym w krzewieniu wiedzy rolniczej w Łochowie był pan dyrektor Foss. Prowadził on Wydział Gospodarki Łąkowej Szkoły w Bydgoszczy. Przyjeżdżał często ze swoimi współpracownikami do Łochowa.

Powstałe w Prusach Towarzystwo DLG (Deutsche Landwirtschaft Geselschaft) wpłynęło istotnie na rozwój rolnictwa wschodnich Niemiec.

W roku 1906 oddano do użytku w Bydgoszczy budynki i tereny doświadczalne Instytutu Rolnictwa im. Cesarza Wilhelma (Das Kaiser-Wilhelm-Institut) przy obecnym placu Weyssenhoffa.

Na dyrektora Instytutu został powołany Max Gerlach.

Słynni naukowcy tego instytutu to:

  • prof. dr Richard Schander – zwany w Prusach „królem kartoflanym wschodu”, autor wielu odmian, odkrywca szkodliwego wpływu sadów brzoskwiniowych na uprawy ziemniaków,

  • prof. dr Freckman – specjalista od melioracji oraz odbagniania łąk przez sadzenie roślin potrzebujących dużo wody,

  • Theodor Roemer – rozszerzający badanie roślin bezpośrednio na polach u rolników, nie tylko na poletkach doświadczalnych instytutu.

Ciekawostką jest wykorzystywanie żydowskich handlarzy bydła do doświadczalnego przemieszczania bydła między wsiami, do współpracujących rolników, przy doskonaleniu hodowli. Dokumentowano i porównywano walory mięsne i wydajność mleczną.

Kaiser Wilhem – Institut für Landwirtschaft

Instytut Rolnictwa im. Cesarza Wilhelma w Bydgoszczy

(przy obecnym placu Weyssenhoffa)

- prowadził szkolenia i inspekcje gospodarki łąkowej, między innymi w Łochowie

Współczesna kontynuacja współpracy polsko - niemieckiej

Pfalz a Polska, Łochowo, Bydgoszcz i Rotary

Interesujące są w historii i współczesności więzy łączące Łochowo i Bydgoszcz z Pfalz (Palatynaty) w Niemczech.

  • Zadbano, aby sprowadzić ogrodników z Pfalz dla rozwoju produkcji owoców i jarzyn.

  • Z Pfalz przewożono sadzonki, drzewa, krzewy, a szczególnie roślinność łąkową, bagnistą. Uczono produkcji rolniczej łąkowej i warzywnej. Nie tylko dla konsumpcji własnej, ale dla gospodarki towarowej, na zarobek.

.

Pfalz zapisał się dobrze w historii Polski, był i jest przykładem współpracy polsko – niemieckiej, o czym poniżej.

Hambacher Fest, w Pfalz, odbywa się corocznie w maju. Upamiętnia zryw wolnościowy Niemców z Palatynatu, z udziałem Polaków, przeciwko okupującej ją Bawarii. Tam początek bierze trójkolorowa flaga niemiecka.

W wiecu w dniach 27 - 28 maja 1832 wzięli udział także Francuzi i Polacy - powstańcy listopadowi - Jan Czyrski, Aleksander Łaski, Tadeusz Krępowiecki, Franciszek Grzymała i Bolesław Zatwarnicki.

Około 5 000 Polaków, po powstaniu listopadowym znalazło się w Pfalz. 

Głównymi hasłami – żądaniami były: wolność, prawa obywatelskie, jedność narodowa, nowy porządek europejski oparty na równouprawnieniu narodów, suwerenności narodowej i tolerancji religijnej.

Słowa Philippa Jacoba Siebenpfeiffera na zakończenie przemowy otwierającej wiec na Zamku w Hambach w dniu 27 maja 1832:
Niech żyją wolne, zjednoczone Niemcy!

Niech żyją Polacy, sprzymierzeńcy Niemców!

Niech żyją Francuzi, bracia Niemców, którzy uznają naszą narodowość i suwerenność!

A Łochowo miało kontakty z naukowcami z Pfalz, z Palatynatu

już o wiele wcześniej, bo od 1775 roku.